حقوق شهروندی و حقوق بشر
3 بهمن 1395 11:56:24
حقوق شهروندی و حق بهره مندی از هوای پاک

حقوق شهروندی مجموعه هنجارهای حاکم بر روابط انسانها به منزله شهروندان یک جامعه است. انسان هایی که به منظور تأمین و تضمین امنیت در روابط میان یکدیگر و در راستای پاسداشت حقوق حداقلی برای کلیه اعضای جامعه، از بخشی از حقوق و آزادی های فردی حداکثری که در زندگی طبیعی برای ایشان متصور بوده است، صرف نظر نموده اند تا در نتیجه آن به زندگی اجتماعی در قالب همزیستی مسالمت آمیز نائل گردند.

حقوق شهروندی و حق بهره مندی از هوای پاک
محمود عباسی
دانشیار دانشگاه و معاون حقوق بشر و امور بین الملل وزیر دادگستری
حقوق شهروندی مجموعه هنجارهای حاکم بر روابط انسان¬ها به منزله شهروندان یک جامعه است. انسان هایی که به منظور تأمین و تضمین امنیت در روابط میان یکدیگر و در راستای پاسداشت حقوق حداقلی برای کلیه اعضای جامعه، از بخشی از حقوق و آزادی¬های فردی حداکثری که در زندگی طبیعی برای ایشان متصور بوده است، صرف¬نظر نموده¬اند تا در نتیجه آن به زندگی اجتماعی در قالب همزیستی مسالمت¬آمیز نائل گردند. صرف پذیرش عضویت در اجتماع به مثابه توافقی ضمنی مبنی بر محدودیت و محرومیت از برخی حقوق است. این توافق ضمنی بعضاً قرارداد اجتماعی نامیده می شود. هرآنچه در زندگی اجتماعی مطرح می¬شود و نفع جمعی در گرو آن است، در چارچوب این قرارداد اجتماعی قرار می گیرد. به این ترتیب حقوق شهروندی طیف گسترده¬ای از موضوعات از حق مشارکت سیاسی گرفته تا آلودگی محیط زیست و فساد مالی و اداری را در بر می¬گیرد.
محیط زیست به عنوان یکی از مؤلفه های اساسی نسل سوم حقوق بشر که از آن به عنوان حقوق همبستگی یاد می کنند از جمله مباحث بنیادین حقوق بشر است که اصل پنجاهم قانون اساسی به زیبایی آن را مورد توجه قرار داده و در پرتو آن سیاست های کلی محیط زیست و قوانین و مقررات جاری وضع و به مورد اجرا گذاشته شده است. حق بر محیط زیست سالم جزء حقوق اساسی و بنیادین شهروندان به حساب می آید، زیرا محیط زیست سالم است که می تواند سلامت جسمی، روحی، حق بر حیات و حق بر سلامت را تضمین نماید. حق بر محیط زیست سالم، به عنوان یک حق مستقل بشری برای داشتن محیط زیست سالم به رسمیت شناخته شده است و از جمله حقوق شهروندی است که نشان دهنده همبستگی میان شهروندان یک جامعه و متضمن تعهد مثبت شهروندان و دولت ها در جهت تعاون و همکاری برای بهره مندی از این حق به عنوان یکی از مهم ترین حقوق شهروندان است. اصولاً حقی با عنوان «حق بر هوای پاک» در قوانین و مقررات داخلی کشورها و در اسناد بین‌المللی وجود ندارد، اما با توجه به این‌که هوا یکی از اجزای سازنده محیط زیست است، می‌توان «حق بر هوای پاک» را جزئی از «حق بر محیط زیست» در نظر گرفت. آلودگی هوا به علت تهدیدات جدی‌ که علیه بهداشت و سلامتی و محیط ‌زیست سالم شهروندان دارد، نقض حقوق شهروندی و حقوق بشر تلقی می‌شود. بین ارتباط حق بر هوای پاک با حق بر محیط زیست سالم پیوندی ظریف برقرار است و می توان گفت که حیات هر انسانی بستگی به کیفیت محیط زیست او دارد و این موضوع هم شامل «صرف حیات» و هم شامل «کیفیت حیات» می شود که در هر دو بعد با محیط زیست ارتباط دارد. با توجه به اهمیت عنصر هوا در زندگی انسان ها رابطه مستقیمی بین حفاظت از هوا در برابر آلودگی و حق بر حیات وجود دارد و به عبارت دیگر وجود عنصر هوا مرتبط با صرف حیات و نبودن آلودگی در آن مرتبط با کیفیت حیات است؛ بنابراین برای تعیین حداقلی از کیفیت زندگی و حیات برای شهروندان لزوم مقابله با آلودگی هوا اهمیت ویژه‌ای دارد.
منشور حقوق شهروندی؛ در فصل دوم در بیان مهم ترین حقوق شهروندی؛ به حق حیات، سلامت و زندگی شایسته و محیط زیست و توسعه پایدار پرداخته است. منشور حقوق شهروندی دولت را مکلف نموده تا حفاظت، حمایت، بهسازی و زیباسازی محیط زیست و ایجاد فرهنگ مناسب آن را در کلیه برنامه ها، تصمیمات و اقدام های توسعه ای، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نظامی کشور مد نظر قرار داده و با هر گونه آلودگی محیط زیست مقابله نماید. بر اساس مفاد منشور حقوق شهروندی، هر شهروند نسل حاضر و آینده حق بهره مندی از محیط زیست سالم، پاک و عاری از آلودگی از جمله دسترسی به هوا و آب سالم دارد. برخی از این حقوق عبارتند از :
1- اعمال حفاظت، حمایت، بهسازی و زیباسازی محیط زیست و ایجاد فرهنگ مناسب آن از سوی دولت در کلیه برنامه ها، تصمیمات و اقدامهای توسعه ای، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نظامی کشور و مقابله با آلودگی هوا به عنوان یکی از مخرب ترین انواع آلودگی زیست محیطی؛
2- سیاست گذاری عمومی درخصوص ظرفیت سازی در حوزه محیط زیست و آموزش به شهروندان ومسئولان به نحوی که توسعه پایدار ارتقاء یافته و میان سیاستهای اقتصادی، پیشرفت اجتماعی و حفاظت و بهسازی محیط زیست هماهنگی وجود داشته باشد.
3- به رسمیت شناختن حق فعالیت های مدنی در حوزه محیط زیست و کاهش آلودگی هوا
4- حمایت دولت از شخص حقیقی یا حقوقی ازجمله سازمانهای مردم نهادی که حقوق زیست محیطی آنها نادیده گرفته یا نقض گردیده، از طریق مراجعه و دسترسی به دادگاه صالح
5- تعهد دولت جهت شناسایی مناطقی از کشور که بامشکل آلودگی هوا مواجهند و اطلاع از کیفیت هوا و میزان اثرات آلودگی آن ها و برنامه ریزی جهت انجام اقدامات اجرایی موثردر جهت کاهش آلودگیها و اثرات آن.
6- کنترل آلاینده های هوا بویژه در شهرهای بزرگ از سوی دستگاههای اجرایی در چارچوب یک برنامه عمل همکاری مستمر و منسجم با نهادهای مدنی فعال در حوزه هوای پاک.
7- آموزش زیست محیطی شهروندان به خصوص در زمینه آلودگی هوا؛ در بحث آموزش، زنان به دلیل آن که نقش تصمیم گیرنده اصلی در مصرف را دارند باید در اولویت قرار گیرند، چنان که در اصل بیستم اعلامیه 1992 ریودوژانیرو به آن اشاره شده است. همچنین آموزش کودکان باید به زبان ساده و سازگار با تجربه روزانه شان در اولویت قرار گیرد.
8- اطلاع رسانی به موقع شهروندان در شرایط ایجاد آلودگی هوا از مهم ترین اقدامات جهت تضمین حق بر هوای پاک آن ها می باشد. مردم باید از شرایط بحرانی آلودگی ها و فعالیت های صنعتی و تولیدی مخرب که سلامتی و حیاتشان را تهدید می کند، مطلع شوند، شهروندان حق دارند از شرح طرح هایی که از آن تأثیر می پذیرند، از سوی دولت و سازمان های دولتی مطلع گردند.
حق دریافت اطلاعات به خصوص اطلاعات زیست محیطی که در کنوانسیون 1998 دانمارک و در اصل بیستم بیانیه کنفرانس ملل متحد درباره محیط زیست انسان و بیانیه استکهلم مصوب 1972 ذکر شده است. در این اسناد و بیانیه ها بر جریان آزادانه اطلاعات روزآمد علمی و انتقال تجارب برای حل مسائل محیط زیست تأکید گردیده است.
راهکارهایی که می تواند مردم را در بهره مندی از هوای پاک و رفع آلودگی هوا مدد رساند عبارتند از :
1 - ایجاد و بهره گیری از توان کلینیک های حقوق شهروندی در سراسر کشور برای آشنایی عموم مردم و دست اندرکاران حفاظت از محیط زیست با ویژگی ها و مزایای محیط زیست سالم که می تواند نقش موثری در ارتقاء سطح فرهنگ عمومی مردم در این زمینه ایفا کند.
2- تدوین طرح های کاربردی از سوی نهادها و دستگاه های اجرایی ذی ربط، به خصوص معاونت حقوقی ریاست جمهوری، سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت دادگستری، وزارت کشور و شهرداری ها، با هدف؛
الف) تدوین طرح ها و لوایح حقوق شهروندی از منظر حفاظت از محیط زیست با تمرکز بر کاهش آلودگی هوا،
ب) تحلیل محتوای جایگاه حقوق شهروندی مرتبط با محیط زیست در قلمرو مجموعه قوانین و مقررات مدنی و کیفری،
ج) تحلیل محتوای برنامه ها، راهکارها و سیاست های توسعه ای معطوف به حقوق زیست محیطی شهروندی که دولت، تشکل های اجتماعی، مدنی و اشخاص در ایران دارند و شناخت چالشهای موجود.
حق بر محیط زیست سالم و هوای پاک به عنوان یکی از مهم ترین حقوق شهروندی و مبارزه با آلودگی هوا به طور خاص به دو شیوه قابل انجام است:
شیوه اول شناخت یک حق مستقل بر هوای پاک برای شهروندان است که تاکنون در قوانین داخلی معدودی از کشورها پذیرفته شده است، چرا که غالبا جرم انگاری آلودگی های زیست محیطی به طور کلی در قوانین داخلی مطرح می شود بدون آنکه سازوکارهای اجرای این حق در چارچوب قانون مدون انعکاس یابد.
صرف بیان حق بر محیط زیست سالم و هوای پاک ، در سطح بین المللی در اسنادی که غالباً غیر الزام آور هستند و در سطح داخلی، در قانون اساسی و قانون مجازات و نیز منشور حقوق شهروندی به طور کلی کفایت نمی کند. بلکه لازم است برای انجام آن فرهنگ سازی صورت پذیرد.
شیوه دیگر، ارائه تفسیر زیست‌ محیطی از حقوق شهروندی موجود است. این شیوه در میان نهادهای نظارتی و قضایی حقوق بشری بسیار رایج است، هرچند نسبت به شیوه قبل با پیچدگی‌ها و دشواری‌های بیشتر رو به ‌رو است،
در هرحال، روشن است که حقوق شهروندی به عنوان ابزاری مؤثر در مبارزه با آلودگی هوا دارای ساز و کارهای قانونی است که می‌تواند دولت‌ها را به‌ واسطه اقدام‌های زیان‌بار به محیط زیست در مقابل اشخاص حقیقی و حقوقی غیر دولتی دچار مسؤولیت کند.


سایر عناوین


Powered by Tetis PORTAL