معاونت حقوق بشر و امور بین الملل در یک نگاه

 

حقوق بشر
حقوق بشر مجموعه ای از حق ها است که به انسان از آن حیث که انسان است، تعلق می گیرد. از آنجا که مبنای حقوق بشر کرامت انسانی و حیثیت ذاتی است و فطرت انسانی به عنوان گوهر و جوهر وجود انسان در میان همه انسان ها در هر زمان و مکانی مشترک است، حقوق بشر ویژگی جهانشمولی و وحدت دارد. در این معنا صرف انسان بودن جهت بهره مندی از حقوق بشر کفایت می کند؛ حقوقی که فطری، طبیعی و بنیادین محسوب شده و هیچ انسانی از آن مستثنی نیست.
حقوق بشر مفهومی است که در قالب سه گفتمان متفاوت متجلی شده است: در گفتمان نخست خاستگاه حقوق بشر مد نظر قرار گرفته است که همانا کرامت، منزلت و حیثیت ذاتی انسان است. در این تلقی که گفتمان نظری حقوق بشر نامیده می شود، انسان فارغ از هر وصفی ذی حق تلقی می شود. در گفتمان دوم قاعده و تعهد حقوقی است که در کانون توجه قرار دارد. در چنین برداشتی الزامی شدن ارزش های نظری منوط به تدوین در شاکله منابع حقوق بین الملل است و از این رو به گفتمان قانونی حقوق بشر موسوم است. گفتمان سوم ناظر به مرحله اجرایی است و زمانی مطرح می شود که اجرای موازین و تعهدات حقوق بشری با سیاست های حاکمیتی اصطکاک می یابد. در پرتو این برداشت سازوکارهای بین المللی، منطقه ای و داخلی حقوق بشر مطمح نظر قرار می گیرد و لذا به آن گفتمان اجرایی ـ سیاسی گفته می شود.
گفتمان نظری حقوق بشر رویکردهای متفاوتی از حقوق بشر را ترسیم نموده است: رویکرد غربی که بر حقوق مدنی و سیاسی و حق مالکیت خصوصی تاکید دارد؛ رویکرد سوسیالیستی که بر حقوق اجتماعی و اقتصادی تاکید می نماید؛ رویکرد دول در حال توسعه که بر حق تعیین سرنوشت و توسعه اقتصادی تاکید می ورزد. هر یک از این سه رویکرد ـ به منزله گفتمان نظری ـ بستر ساز تدوین اسنادی در حقوق بین الملل گردیده و گفتمان قانونی حقوق بشر را در پی داشته است. به عنوان نمونه میثاق حقوق مدنی و سیاسی (1966) برآیند رویکرد نخست، میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (1966) حاصل رویکرد دوم و منشور آفریقایی حقوق بشر و مردم (1981) زاییده رویکرد سوم است. ریشه های گفتمان سیاسی ـ اجرایی حقوق بشر که از موا